Grajnert Józef, pseud. Łukasz Mrówka, Józef Wieluniak (1831–1910), literat i etnograf. Ur. we wsi Kowale pod Wieluniem, z ojca Pawła i Ludwiki z Wernerów. Ukończywszy w r. 1848 gimnazjum w Piotrkowie, poświęcił się pracy w sądzie, ale wkrótce przeniósł się do Warszawy, gdzie pełnił funkcję pracownika biurowego najpierw w Dyrekcji Ubezpieczeń, następnie przez lat 40 w Tow. Kred. Ziemskim, poświęcając się zarazem pracy literackiej i badaniom etnograficznym. Pisał głównie dla ludu, młodzieży i dzieci, nie pretendując do wysokiej klasy literackiej. Jego powiastki historyczne i obyczajowe oraz rozprawki popularne noszą wyraźne cechy dydaktyzmu i tendencji uczuciowej, zaciemniającej niejednokrotnie obraz obiektywnej prawdy dziejowej i społeczno-politycznej. G. rozpoczął swą działalność pisarską ciekawą rozprawą etnograficzną: Studia nad podaniami ludu naszego („Bibl. Warsz.” 1859). W t. r. ukazała się w jego przekładzie wierszem „Frytjof, saga skandynawska” Izajasza Tegnera (według niemieckich tłumaczeń Mohnikego i dr Wohlheima). W l. 1862–3 wydał trzy tomiki opowiadań, pt. Podarek dla ludu naszego. Wydawał „Skarbczyk” i „Wybór powieści i opowiadań”. Powieści historyczne G-a nie odznaczają się oryginalnością, a poezjom jego brak polotu. Pierwszy zbiorek wierszy ogłosił w Warszawie 1863 r., a wiele utworów poetyckich (m. in. bajki) w „Tygodniku Ilustrowanym”, „Kłosach” i in. czasopismach. Przetłumaczył „Sfonisbę” Geibla i „Syna puszczy” Halma, napisał dramat w 4-ech aktach wierszem, pt. Wanda, i krotochwilę ludową w 2-ch aktach, pt. Pan Łapcewicz (graną w Teatrze Małym w Warszawie) i in. drobne utwory sceniczne, wszystkie bez większej wartości literackiej, dziś już całkowicie zapomniane. Wiele powiastek historycznych G-a ukazało się dzięki staraniom J. Chociszewskiego nakładem „Dziennika Kujawskiego” w Inowrocławiu i Jarosława Leitgebera w Poznaniu. Niektóre z nich (drukowane również w Ameryce) zmieniały tytuł w zależności od konsumenta, dla którego autor je przeznaczył. Prócz przystępnej taniej beletrystyki ludowej dostarczał G. swym licznym czytelnikom broszur popularnych z dziedziny astronomii, chemii, geografii, ekonomii i historii (Historia Pomorza, Powiastki historyczne z dziejów kraju, O Kurpiku Wojaczku, Pochód wojsk polskich i bitwa pod Grunwaldem, Ojczyzna nasza i jej dzieje itp.). Książeczki te miały za zadanie ożywienie ruchu oświatowego wśród ludu. Na specjalną uwagę zasługuje obszerniejsza praca o oświacie ludowej, zamieszczona w „Ateneum” (1876).
Największy rozgłos zdobył jednak G. jako założyciel i redaktor czasopisma „Zorza” (1866–87), obok którego redagował także dwa bezpłatne dodatki: „Kalendarz Ludowy” i „Poradnik Gospodarczy”. Z jego inicjatywy powstało także pisemko „Opiekun zwierząt”, przemianowane później na „Przyjaciela zwierząt”, redagowane przez B. Gustawicza. Był ponadto przez 2 lata sekretarzem, a przez szereg lat współpracownikiem Encyklopedii Powszechnej S. Orgelbranda. W dziedzinie etnografii zasłużył się G. szeregiem prac zawierających również materiały z pierwszej ręki, jak wspomniane: Studia nad podaniami ludu polskiego, O czarodziejstwie (1859), Rok w pieśni (1873), Kobieta w rodzinie i gospodarstwie i in.
Za zasługi w dziedzinie etnografii został G. członkiem korespondentem AU w Krakowie. Zmarł w Kozubkach pod Łęczycą.
Estreicher; Enc. Org.; Enc. Org. (1898–1904); W. Enc. Ilustr.; W. Ilustr. Enc. Gutenberga; – Goldstein H., J. G., „Pobudka” 1908; – „Lud” XVI III s. 428; „Tyg. Ilustr.” 1910; „Zaranie” 1910; – Materiał nadesłany przez Henryka Syskę wyzyskany przez Red.
Mieczysław Dereżyński